Er zijn weinig musea waar je in dezelfde middag een Miró bekijkt en vanaf een zestiende-eeuwse vestingmuur uitkijkt over de haven en de kathedraal. Es Baluard in Palma de Mallorca is precies zo’n plek. Het belangrijkste museum voor moderne en hedendaagse kunst van het eiland is ondergebracht in een oud verdedigingsbastion, en die combinatie van eeuwenoude stenen en eigentijdse kunst maakt het tot een van de meest bijzondere culturele adressen van Mallorca.
Van vestingmuur tot museum
Het gebouw is het verhaal. Het Baluard de Sant Pere was een van de bastions in de renaissancemuur die in de late zestiende eeuw rond Palma werd opgetrokken, ontworpen door de Italiaanse vestingbouwkundige Giacomo Palearo, bijgenaamd Fratín. Ruim driehonderd jaar deed het dienst als militair verdedigingswerk, tot het in 1952 zijn functie verloor en in particuliere handen kwam.
Dat het bastion er vandaag nog staat, is te danken aan de inwoners van Palma zelf. In 1963 probeerden de nieuwe eigenaren de muur met kalkbommen op te blazen, maar de burgers kwamen in verzet, en het bouwwerk werd tot beschermd historisch-artistiek monument verklaard. Daarna raakte de plek in verval, tot de gemeente het terrein in 1997 beschikbaar stelde voor een museum. Op 30 januari 2004 opende Es Baluard, met een moderne architectuur die zich naadloos in de oude wallen voegt in plaats van ze te verbergen.
30 januari 2004: een museum in een vestingmuur
Es Baluard opende op 30 januari 2004 en is gebouwd op de resten van de renaissancistische stadsmuur van Palma, op het bastion dat de naam Sant Pere draagt. Dat is geen decoratief detail maar de kern van het ontwerp: het museum is letterlijk in en op de zestiende-eeuwse verdedigingswerken gezet, waarbij het oude metselwerk zichtbaar is gelaten en het nieuwe beton er als een aparte laag naast staat.
Die aanpak verklaart waarom het gebouw zo anders aanvoelt dan de meeste kunstmusea. Je loopt van een moderne, strakke zaal zo een gang met eeuwenoud muurwerk in, en op verschillende punten sta je boven op de wal met de haven onder je. Voor bezoekers die niet per se voor de kunst komen, is het gebouw zelf al reden genoeg, en dat is precies wat de architecten voor ogen hadden toen ze besloten de muur niet te verstoppen.
De collectie
Achter die oude muren hangt een verrassend rijke verzameling. De collectie telt honderden werken en leest als een who’s who van de moderne kunst: Miró, die een groot deel van zijn leven op Mallorca woonde en werkte, de Mallorcaanse sterkunstenaar Miquel Barceló uit Felanitx, en verder namen als Picasso, Tàpies, Cézanne, Gauguin, Magritte en Giacometti. Naast de vaste collectie zijn er het hele jaar door wisseltentoonstellingen, vaak met eigentijdse en internationale kunstenaars, zodat een tweede bezoek zelden hetzelfde is als het eerste.
De aljub en het gebouw
Tijdens de bouw stuitten de architecten op een onverwachte vondst: een oude waterkelder, een aljub uit de zeventiende eeuw, verborgen onder het terrein. In plaats van hem weg te werken, maakten ze er een tentoonstellingsruimte van, en juist die ruwe, historische ruimte is een van de meest sfeervolle plekken van het museum. Het is typerend voor Es Baluard: het oude wordt niet verstopt maar juist uitgelicht en een nieuwe functie gegeven.
De aljub: een waterkelder als expositieruimte
Het opvallendste onderdeel van het complex is de aljub, de grote waterkelder uit de zeventiende eeuw die onder het bastion ligt. Zulke kelders vingen regenwater op en bewaarden het voor de stad, iets wat op een eiland waar zoet water schaars is van levensbelang was. De kelder is gerestaureerd en heeft een nieuwe functie gekregen: er worden tegenwoordig grote installaties en projecten in getoond.
Het effect is bijzonder. Je daalt af naar een ruimte van steen en gewelven waar het koel en stil is, met kunst die speciaal voor die ruimte is bedacht. Het contrast tussen de eeuwenoude functie en de hedendaagse invulling is precies waar dit museum om draait, en het is meteen het onderdeel dat de meeste bezoekers zich achteraf herinneren.
Controleer vooraf wat er hangt, want de aljub wordt niet permanent gebruikt en de programmering wisselt. Hetzelfde geldt voor de tijdelijke tentoonstellingen boven: de vaste collectie hangt er altijd, maar wat je daarnaast ziet verschilt per bezoek.
Het terras en het uitzicht
Zelfs wie niet zo van moderne kunst houdt, moet hier naar boven. Vanaf de bovenkant van de oude wallen, waar het museum een terras heeft ingericht, kijk je uit over de jachthaven, de baai van Palma en in de verte de imposante kathedraal La Seu. Er is een café waar je met datzelfde uitzicht iets kunt drinken. Voor veel bezoekers is dat panorama, gratis toegankelijk of tegen een klein bedrag, op zichzelf al reden voor een bezoek.
Combineren met de rest van Palma
Es Baluard ligt aan de rand van de oude stad, boven de haven, en dat maakt het gemakkelijk in te passen. Vanaf het museum loop je in tien minuten naar de kathedraal La Seu met het grootste gotische rozetvenster ter wereld, en onderweg passeer je de oude wijken met hun binnenplaatsen. Het contrast tussen die gotische kolos en de strakke betonnen zalen van Es Baluard is precies waarom veel bezoekers ze op één dag doen.
In de andere richting kom je bij de La Llotja, het voormalige koopmansbeursgebouw dat als een van de mooiste voorbeelden van civiele gotiek geldt, en bij de wijk eromheen met zijn terrassen. Verder het centrum in liggen de Plaça Major en het opvallende modernistische Can Forteza Rey.
Voor het bredere verhaal over de stad is er onze gids over Palma de Mallorca, en wie een lijstje wil afwerken heeft aan de top tien bezienswaardigheden een startpunt. Wie na het museum het water in wil, zit in een kwartier bij de baaitjes van Illetes.
Praktische informatie
Es Baluard ligt aan de Plaça Porta de Santa Catalina, aan de rand van het historische centrum van Palma en op een steenworp van de bruisende wijk Santa Catalina. Vanaf de kathedraal en het oude centrum loop je er in een kwartiertje naartoe. Het museum is doorgaans van dinsdag tot en met zondag geopend, maar controleer de actuele openingstijden en toegangsprijzen vooraf op de website, want die verschillen per seizoen en er zijn regelmatig momenten met vrije of verlaagde toegang.
Veelgestelde vragen
Wat is Es Baluard?
Het belangrijkste museum voor moderne en hedendaagse kunst van Palma de Mallorca, gevestigd in het zestiende-eeuwse bastion Baluard de Sant Pere. Het opende in 2004 en combineert oude vestingwerken met eigentijdse kunst.
Welke kunstenaars hangen er?
Onder anderen Miró, Miquel Barceló, Picasso, Tàpies, Cézanne, Gauguin en Magritte, aangevuld met wisselende tentoonstellingen van hedendaagse en internationale kunstenaars.
Is het uitzicht de moeite waard?
Zeker. Vanaf de terrassen op de oude wallen kijk je uit over de haven, de baai van Palma en de kathedraal La Seu. Er is ook een café met datzelfde uitzicht.
Waar ligt het museum en hoe kom ik er?
Aan de Plaça Porta de Santa Catalina, aan de rand van het oude centrum en naast de wijk Santa Catalina. Vanaf de kathedraal is het een kwartier lopen.
Wat kost een bezoek?
De toegangsprijs is bescheiden en er zijn regelmatig momenten met vrije of verlaagde toegang. Controleer de actuele tarieven en openingstijden altijd vooraf op de website van het museum.
Wanneer is Es Baluard geopend?
Op 30 januari 2004. Het museum is gebouwd op de resten van de renaissancistische stadsmuur van Palma, op het bastion Sant Pere, waarbij het oude metselwerk bewust zichtbaar is gelaten naast het nieuwe beton.
Wat is de aljub?
De grote waterkelder uit de zeventiende eeuw onder het bastion, die ooit regenwater voor de stad opving. Hij is gerestaureerd en wordt nu gebruikt voor grote installaties en projecten. De programmering wisselt, dus controleer vooraf wat er te zien is.
Bronnen
Achtergrondinformatie over het museum en het bastion komt onder meer van de officiële website esbaluard.org, illesbalears.travel en Wikipedia. De foto’s komen van Wikimedia Commons.
Meer cultuur in Palma ontdekken? Lees over de Gerhardt Braun Gallery en de Plaça Major, of over de stad Palma de Mallorca in het algemeen. Es Baluard ligt op Mallorca, een van de vier Balearen. Wie na het museum het water in wil, zit in een kwartier bij de baaitjes van Illetes.
