Er is geen moment waarop Menorca zo diep in zichzelf keert als tijdens de Festes de Sant Joan in Ciutadella. Elk jaar rond 23 en 24 juni verandert de oude westelijke hoofdstad in een golvende zee van mensen, waarin prachtig uitgedoste zwarte paarden steigeren tussen de menigte terwijl de fabiol schettert en het glas met pomada rondgaat. Het is het spectaculairste en beroemdste volksfeest van het eiland, een feest dat al meer dan zes eeuwen wordt doorgegeven en dat niet voor toeristen is bedacht maar voor de Ciutadellencs zelf. Wie het meemaakt, begrijpt in een paar uur meer van Menorca dan in een hele week strandvakantie.
Een feest met zes eeuwen geschiedenis
De wortels van Sant Joan reiken terug tot de veertiende eeuw, toen inwoners van Ciutadella een religieuze bedevaart maakten naar de kapel van Sant Joan de Missa buiten de stad. Rond die vrome kern groeide door de eeuwen heen een uitbundig ceremonieel dat de oude standenmaatschappij van het eiland weerspiegelt. Het feest eert Johannes de Doper, wiens naamdag op 24 juni valt, maar het viert vooral de collectieve identiteit van de Menorcanen. Vrijwel elke handeling in het programma heeft een symbolische betekenis die van generatie op generatie is overgeleverd, en juist die trouw aan de vorm maakt Sant Joan zo bijzonder. Niets wordt vergeten, niets wordt zomaar veranderd, en de volgorde van de gebeurtenissen ligt bijna zo vast als een gebed.
Ciutadella leent zich uitstekend voor dit soort ceremonie. De stad heeft haar aristocratische verleden bewaard in de smalle straten, de arcades rond de Plaça des Born en de statige paleizen, en tijdens Sant Joan lijkt dat verleden even helemaal tot leven te komen. Wie op andere dagen door Ciutadella wandelt, ziet een elegante havenstad, maar in de late junidagen wordt datzelfde decor het toneel van een eeuwenoud ritueel dat zijn weerga in de rest van de Balearen niet kent.
De caixers, hart van het ceremonieel
In het middelpunt van het feest staan de caixers, de ruiters die samen de qualdrada vormen, het bereden gezelschap dat door de stad trekt. Elke caixer vertegenwoordigt een stand uit de oude samenleving. Er is de caixer senyor die de adel belichaamt, er is de geestelijkheid, en er zijn de caixers pagesos die de boeren van het platteland voorstellen. Daarnaast rijden de caixer casat, de getrouwde ambachtsman, en de caixer fadrí, de ongehuwde ambachtsman. De naam caixer verwijst naar de caixa, de kist waarin vroeger de giften voor het feest werden verzameld, en die functie van beheerder en gastheer klinkt nog altijd door in hun rol.
De caixers en hun paarden zijn niet zomaar deelnemers, zij zijn de dragers van het hele ceremonieel. Ze rijden in vaste formatie, houden zich aan strikte protocollen en genieten binnen de gemeenschap groot aanzien. Het is een eer om caixer te mogen zijn, een rol die vaak binnen families wordt doorgegeven en die verantwoordelijkheid en toewijding vraagt. Zij zijn het die de dagen structuur geven, van de eerste tonen van de fabiol tot de laatste ronde over het plein.
De jaleo, wanneer de paarden steigeren
Het beeld dat iedereen van Sant Joan onthoudt, is dat van de jaleo. Op de ritmische muziek die dezelfde naam draagt, drijven de ruiters hun glanzend zwarte Menorcaanse paarden de dichte menigte in, waar de dieren op hun achterbenen omhoog komen en bijna lijken te dansen boven de hoofden van de mensen. De menigte deinst niet terug maar sluit zich juist rond het steigerende paard, klapt, zingt en probeert het dier aan te raken. Meer dan honderd ruiters kunnen zich verzamelen op de Plaça des Born, waar de spanning en de emotie letterlijk op twee benen omhoog rijzen.
Het Menorcaanse paard, gitzwart en van nature edel en waardig van temperament, is voor deze rol als geboren. De band tussen ruiter en paard, opgebouwd in maanden van voorbereiding, is voelbaar in elke beweging. Voor buitenstaanders oogt de jaleo overweldigend en soms zelfs beangstigend, met paardenhoeven vlak boven de menigte, maar voor de Ciutadellencs is het een uiting van vreugde, moed en samenhorigheid. Het volgens de overlevering aanraken van het hart van het steigerende paard geldt als geluk brengend, en dat verklaart mede waarom mensen zich vrijwillig zo dicht bij de dieren wagen.
Diumenge des Be en de Homo des Be
Het feest opent al op de zondag vóór Sint-Jan, de Diumenge des Be. Op die dag trekt de Homo des Be door de stad, een man gekleed in schapenvachten die een levend lam met zich meedraagt. Hij is een levend symbool van zuiverheid en offer, waarin de Bijbelse betekenis van het Lam Gods samenvalt met de agrarische wereld van het Menorcaanse platteland. Blootsvoets en met het lam op de schouders bezoekt hij een groot aantal adressen in de stad, van het huis van de caixer senyor tot dat van andere betrokkenen, en zo kondigt hij de naderende feestdagen aan.
Deze stille, bijna plechtige aftrap staat in scherp contrast met het lawaai en de uitbundigheid die later volgen, en juist dat contrast maakt duidelijk hoezeer Sant Joan wortelt in geloof en traditie. De Homo des Be laat zien dat onder alle feestvreugde een oude religieuze kern schuilt die nog altijd serieus wordt genomen.
De vespra van 23 juni en de hazelnoten
De echte drukte begint op 23 juni, de vespra, de vooravond van Sint-Jan. De fabiol, een klein fluitje dat het feest van begin tot eind begeleidt, geeft het startsein en zet de reeks gebeurtenissen in gang. De ruiters verzamelen zich, de qualdrada trekt door de straten en de eerste caragols, de langzame rondgangen te paard, voeren langs de belangrijke plekken van de stad. Overal klinkt muziek, overal drommen mensen samen, en de sfeer bouwt zich urenlang op naar een hoogtepunt.
Op deze dag hoort ook de vermakelijke traditie van het hazelnoten gooien, vooral in de Avinguda de la Constitució. Wat ooit begon als jongemannen die hazelnoten aan hun geliefde aanboden, is uitgegroeid tot een uitgelaten gewoonte waarbij kilo’s lege hazelnootdoppen door de lucht vliegen als teken van genegenheid voor de medemens. Voor kinderen is het een inwijding, voor volwassenen een stukje nostalgie, en voor iedereen een moment van pure lol tussen alle ceremonie door.
De pomada, het drankje van het feest
Geen enkel verhaal over Sant Joan is compleet zonder de pomada. Dit is de mengeling van Menorcaanse gin met bittere of frisse limonade, in Ciutadella vaak simpelweg gin amb llimonada genoemd, die tijdens de feestdagen bij letterlijk iedereen in de hand ligt. De gin van het eiland heeft een eigen geschiedenis die teruggaat op de Britse aanwezigheid van weleer, en tijdens Sant Joan komt die traditie samen met de zomerhitte in een verfrissend glas dat de warme feestnachten begeleidt.
De pomada wordt niet zozeer gedronken om dronken te worden als wel om erbij te horen. Ze gaat van hand tot hand, mensen delen bekers, toosten op elkaar en op het feest, en het drankje wordt zo een sociaal bindmiddel. Wie meedoet aan Sant Joan, drinkt pomada, en wie ze voor het eerst proeft, proeft in één slok een groot stuk van de Menorcaanse feestcultuur. Geniet met mate, want de gin is verraderlijk zacht en de nachten zijn lang.
De Jocs des Pla op 24 juni
Op 24 juni, de eigenlijke feestdag van Sint-Jan, staat na de Missa de caixers een van de meest spectaculaire onderdelen op het programma, de Jocs des Pla. In dit middeleeuws aandoende steekspel tonen de ruiters hun behendigheid in volle galop. Ze proberen met een lans ringen te doorboren of versierde schilden, ses carotes genoemd, kapot te stoten. Slaagt een ruiter daarin, dan stort de menigte zich op de fragmenten om er een aandenken van mee naar huis te nemen. Het is een schouwspel van snelheid, precisie en durf dat de wortels van het feest in de ridderlijke traditie zichtbaar maakt.
De Jocs des Pla vormen als het ware de bekroning van het bereden ceremonieel en trekken opnieuw enorme mensenmassa’s. Daarna ebt het feest langzaam weg, met laatste rondgangen en het uithangen van de vlag, tot Ciutadella terugkeert naar het gewone leven en de stad een jaar lang leeft op de herinnering aan deze dagen.
Drukte, veiligheid en praktische tips
Sant Joan is intens, en dat mag je letterlijk nemen. In de smalle straten en op de Plaça des Born staan de mensen schouder aan schouder, en rond de steigerende paarden kan het benauwd en onvoorspelbaar worden. Wie zich niet zeker voelt tussen de dieren, doet er verstandig aan afstand te houden en de jaleo vanaf de rand of vanaf een terras te bekijken, want ook van iets verder is het beeld indrukwekkend. Houd kleine kinderen dicht bij je of kies bewust een rustiger plek, en wees erop bedacht dat de paarden onberekenbaar kunnen bewegen. Draag stevige, dichte schoenen en laat losse kleding en waardevolle spullen zoveel mogelijk thuis.
Kom ruim op tijd, want Ciutadella loopt vol en de bekende plekken zijn snel bezet. Drink voldoende water tussen de pomada door, want de junizon en de drukte vragen veel van je lichaam. Het programma is een reeks gebeurtenissen die soms verschuift, dus houd de officiële aankondigingen en de plaatselijke media in de gaten en maak jezelf van tevoren vertrouwd met de plattegrond van de stad. Reserveer je overnachting maanden vooruit, want de accommodaties in en rond Ciutadella zijn tijdens deze dagen schaars en gewild. Wie de nacht ergens anders doorbrengt, vindt inspiratie in ons overzicht van overnachten op Menorca. En bedenk dat de vroege ochtend na de feestnacht een prachtig moment is om de stad in alle rust te herontdekken.
In de buurt
Ciutadella is niet alleen tijdens Sant Joan de moeite waard. De rest van het jaar is het een van de mooiste steden van de Balearen, met een levendige haven, goede tafels en een historische kern om uren in rond te dwalen. Wie honger krijgt, kan terecht bij het bekende Cafè Balear aan de haven, en wie na de feesten nog even door wil, vindt in de stad genoeg opties voor het uitgaan in Ciutadella, van de beroemde Jazzbah tot de kroegen rond het plein.
Wie de drukte wil afwisselen met natuur, hoeft niet ver te rijden. Ten zuiden van Ciutadella liggen enkele van de mooiste stranden van het eiland, zoals het turquoise Cala en Turqueta en het idyllische Cala Macarella, allebei te vinden in ons overzicht van de mooiste stranden van Menorca. Wandelaars kunnen aanhaken op het historische kustpad Camí de Cavalls, dat toepasselijk genoeg zijn naam ontleent aan de paarden die in de Menorcaanse cultuur zo’n grote rol spelen.
Op de kaart
Veelgestelde vragen
Wanneer vinden de Festes de Sant Joan plaats?
Het feest draait rond 23 en 24 juni, de vooravond en de naamdag van Johannes de Doper. De feestelijkheden beginnen echter al op de zondag ervoor, de Diumenge des Be, wanneer de Homo des Be met zijn lam door de stad trekt om het feest aan te kondigen.
Wat is de jaleo precies?
De jaleo is zowel de naam van de ritmische feestmuziek als van het spektakel waarbij zwarte Menorcaanse paarden steigeren tussen de dichte menigte. De ruiters, de caixers, sturen hun paarden de mensen in, waar de dieren op hun achterbenen omhoog komen terwijl het publiek klapt, zingt en probeert ze aan te raken.
Wie zijn de caixers?
De caixers zijn de ruiters die samen de qualdrada vormen en die de standen van de oude Menorcaanse samenleving vertegenwoordigen, van de adel en de geestelijkheid tot de boeren en de gehuwde en ongehuwde ambachtslieden. Hun naam verwijst naar de kist waarin vroeger de giften voor het feest werden verzameld.
Wat is pomada?
Pomada is het feestdrankje van Sant Joan, een mengsel van Menorcaanse gin met limonade, in Ciutadella ook wel gin amb llimonada genoemd. Het gaat tijdens de feestdagen van hand tot hand en verbindt de mensen die samen vieren. Drink met mate, want de gin is zachter dan hij lijkt.
Waarom worden er hazelnoten gegooid?
Het gooien van lege hazelnootdoppen, vooral in de Avinguda de la Constitució op 23 juni, komt voort uit een oude gewoonte waarbij jongemannen hazelnoten aanboden aan hun geliefde. Vandaag is het uitgegroeid tot een uitgelaten traditie die genegenheid voor de medemens symboliseert en die vooral kinderen enorm plezier bezorgt.
Is Sant Joan veilig om als bezoeker mee te maken?
Het feest is een emotionele en drukke belevenis, en rond de steigerende paarden kan het benauwd worden. Wie zich onzeker voelt, kan de jaleo het beste vanaf de rand of vanaf een terras bekijken. Houd kinderen dicht bij je, draag stevige schoenen en respecteer de dieren en de tradities, dan is het een onvergetelijke ervaring.
Moet ik van tevoren reserveren?
Zeker. De accommodaties in en rond Ciutadella zijn tijdens Sant Joan schaars en zeer gewild, dus boek je verblijf maanden van tevoren. Ook is het verstandig om ruim op tijd in de stad te zijn, omdat de bekende plekken snel volstromen en het openbaar vervoer en de wegen extra druk zijn.
Kan ik Sant Joan combineren met een strandvakantie?
Uitstekend. Rond eind juni is Menorca op zijn mooist, en de stranden ten zuiden van Ciutadella liggen op korte afstand. Je kunt de feestdagen doorbrengen in de stad en de rustiger momenten benutten voor een duik in het heldere water van de nabijgelegen calas. Zo krijg je in één reis zowel het culturele hart als de natuurlijke schoonheid van het eiland te zien.
De Festes de Sant Joan zijn het kloppend hart van de Menorcaanse traditie en een unieke gelegenheid om het eiland van zijn meest authentieke kant te leren kennen. Wil je je bezoek goed plannen, lees dan onze gids over de beste reistijd voor Menorca en onze praktische tips voor Menorca. Ontdek meer over het eiland op onze Menorca-pagina en over de hele archipel op onze hub over de Balearen.
Bronnen en fotocredit
De foto komt van Wikimedia Commons (CC). Achtergrondinformatie uit publieke bronnen en reisgidsen over Menorca.
