Gepubliceerd op
Kwallen op Formentera zijn geen zeldzaamheid: de strandwachten behandelden in 2024 op vijf stranden 982 kwallenbeten, hun grootste groep medische hulpvragen. Bijna altijd gaat het om de paarse parelkwal (Pelagia noctiluca), waarvan de steek flink pijn doet maar zelden gevaarlijk is. Waar ze aankomen is hier voorspelbaar: in 2025 telde de reddingsdienst 24 dagen met kwallen, en het meest getroffen strand was Cala Saona, de enige van de vijf bewaakte stranden die naar het westen kijkt.
Het eiland is klein en laag, ligt met Ibiza vlak boven zich in een windschaduw en kijkt naar het zuiden en oosten honderden kilometers de zee in. Hieronder lees je welke wind welke kust aanlandig maakt, hoe de EHBO hier geregeld is en welke pagina de Consell zelf bijhoudt. Voor de buren zijn er gidsen over kwallen op Ibiza en kwallen op Mallorca.
Hoe vaak word je op Formentera door een kwal gestoken?
Formentera is het enige Balearische eiland dat uit één gemeente bestaat, dus de cijfers van de reddingsdienst dekken het hele eiland. Over 2024 meldde de Consell 5.168 incidenten op de vijf bewaakte stranden, waaronder 982 kwallenbeten, 396 kleine wondjes en 32 keer een vervoer naar het ziekenhuis. Kwallen waren dus met afstand de meestvoorkomende reden om naar de strandwacht te stappen, een ander beeld dan op Ibiza, waar de dienst van Sant Josep in 2025 iets meer kleine wondjes dan kwallenbeten noteerde.
Het jaar daarna was rustiger: 723 medische hulpverleningen, ruim de helft minder, en niemand verdronk. Op 24 dagen waren er kwallen gesignaleerd, met Cala Saona als meest getroffen zone en de meeste hulpverleningen op Platja des Arenals, het drukste stuk van de zuidkust.
Klein, laag en in de luwte van Ibiza
Formentera meet ongeveer 83 vierkante kilometer en is op de langste lijn 18,8 kilometer; het hoogste punt is sa Talaiassa met 192 meter, boven op La Mola, en het middenstuk is soms nog geen twee kilometer breed, zoals de gids over hoe groot Formentera is uitrekent. Voor kwallen betekent dat twee dingen: een laag eiland werpt zelf nauwelijks windschaduw, zoals de bergen van Mallorca dat doen, en een smal eiland heeft bijna overal zee aan twee kanten.
De luwte komt dus van de buren. Van de noordpunt bij Es Trucadors is het nog maar 335 meter naar het onbewoonde s’Espalmador en van daar vier kilometer naar Ibiza; in totaal zeven kilometer tussen de twee eilanden. Een noordelijke of noordwestelijke wind heeft daardoor maar een paar kilometer aanloop voordat hij op de noordkust staat. Naar het zuiden is het omgekeerd: tussen Platja de Migjorn en de Noord-Afrikaanse kust ligt niets, en ook naar het oosten loopt de zee onafgebroken door. Onder water ligt de zeegrasweide die sinds 1999 op de werelderfgoedlijst van UNESCO staat, en daar heb je iets aan: in dit water zie je een kwal van verder af aankomen.
Welke kust bij welke wind: de windwijzer voor Formentera
Een officiële voorspelling per strand bestaat niet, maar het mechanisme is eenvoudig: een aanlandige wind duwt alles wat aan of vlak onder het oppervlak drijft richting kust, en een kwal zwemt daar niet tegenin. AEMET, het Spaanse weerinstituut, geeft Formentera een eigen kustzone, Aguas costeras de Formentera, dus de voorspelling gaat werkelijk over dit eiland. Ze dekt wel de hele kust, en welke kant aanlandig is bepaal je zelf met deze tabel.
| Kust | Stranden, bijvoorbeeld | Aanlandige wind |
|---|---|---|
| Zuid | Platja de Migjorn, vijf kilometer tot en met Es Arenals | migjorn (Z), xaloc (ZO), llebeig (ZW) |
| Oost | Platja de Llevant, de kliffen onder La Mola | llevant (O), gregal (NO), xaloc (ZO) |
| Noordoost | Es Pujols, Punta Prima, Sa Roqueta, Cala en Baster, Es Caló | gregal (NO), tramuntana (N), llevant (O) |
| West | Cala Saona, Ses Illetes | ponent (W), llebeig (ZW), mestral (NW) |
| Noordwest | Platja del Carregador, de baai van La Savina | mestral (NW), tramuntana (N), met weinig aanloop |
Indeling naar de werkelijke kustrichting per strand; Catalaanse windnamen.
Let op één naam in die tabel. Migjorn is het Catalaanse woord voor zuid en tegelijk de naam van de zuidenwind, en Platja de Migjorn op Formentera is daarnaar vernoemd. Op Ibiza wordt een heel ander strand soms Migjorn of Mitjorn genoemd, namelijk Ses Salines. Lees je ergens over Migjorn, kijk dan welk eiland erbij staat.
Es Trucadors en Cala Saona: de westkant vangt het op
Es Trucadors is de landtong die de noordpunt vormt, bijna drie kilometer lang en gemiddeld zo’n tweehonderd meter breed. Aan de oostkant ligt Platja de Llevant, dat met zijn naam al zegt waar het naar kijkt, aan de westkant het wereldberoemde Ses Illetes. Bij oostenwind krijgt Llevant de golfjes en ligt Ses Illetes spiegelglad; draait de wind naar het westen, dan is het omgekeerd en loop je in een paar minuten naar de overkant. Elders op de Balearen rijd je daar een half uur voor. De zandbank naar s’Espalmador is geen uitweg: oversteken is verboden.
Dan de verrassing. Het strand dat de reddingsdienst in 2025 als meest getroffen zone aanwees, was niet Llevant aan de open oostkant maar Cala Saona, aan de westkust. Dat is geen tegenspraak: Cala Saona is een diepe, naar het westen gekeerde baai met rotspunten aan beide zijden, en wat daar binnendrijft komt er moeilijk weer uit. Een kwal die eenmaal in zo’n inham zit, kan niet terug naar de diepte. Bij Ses Illetes werkt de ondiepte dezelfde kant op: het water is er lang nauwelijks kniehoog en er staat zelden deining die het schoonspoelt, dus de rustige kant is ook de kant waar blijft liggen wat er aankomt. Kies met kinderen daarom een bewaakt strand; ideeën per kust staan bij de mooiste stranden van Formentera.
Welke kwallen zwemmen er rond Formentera?
Bijna alles draait om de parelkwal of lichtende kwal (Pelagia noctiluca), die volgens CSIC-oceanografe Laura Prieto zo’n negentig procent van de kwallen in de Middellandse Zee voor zijn rekening neemt. De gestippelde schijf is 3 tot 12 centimeter breed, paars tot roze, met acht lange tentakels. Overdag leeft hij diep in open zee, ’s nachts komt hij boven en geeft hij licht. Ook de schijf netelt. Pijn en uitslag houden meestal een tot twee weken aan; doden zijn niet bekend.
De rest is milder. Een geelbruine koepel als een gebakken ei is de spiegeleikwal (Cotylorhiza tuberculata), vooral van juli tot en met november en vrijwel onschuldig. Zestien bruine V-strepen wijzen op de kompaskwal (Chrysaora hysoscella), die pijnlijk steekt. De bloemkoolkwal (Rhizostoma pulmo) netelt matig, de oorkwal (Aurelia aurita) nauwelijks, en het blauwe bezaantje (Velella velella) is geen echte kwal maar een drijvertje met een zeiltje.
Het Portugees oorlogsschip (Physalia physalis) is geen kwal maar een kolonie onder een drijvende gasblaas, en het enige dier hier dat werkelijk gevaarlijk kan zijn: de steek kan een anafylactische shock veroorzaken en de tentakels worden soms 30 meter lang, dus je kunt al binnen bereik zijn terwijl de blaas nog ver lijkt. Het komt hier zelden, maar eind maart 2025 bevestigde directeur-generaal Visserij Antoni Grau van de regering dat er exemplaren waren aangespoeld op Formentera en aan de westkust van Ibiza. Vind je er een, ook droog op het zand, raak hem niet aan en meld hem bij de strandwacht of bij 112.
De vlag op het strand en de vijf bewaakte stranden
Bij kwallen hangt op de Balearen geen paarse vlag, zoals je soms leest, maar een witte vlag met twee lila kwallen. Die staat in Decret 27/2015 van 24 april 2015 en waarschuwt voor kwallen in zo’n aantal dat voorzorg nodig is. Het is een aanvullende vlag naast de kleurvlag en dus geen zwemverbod. De kleurvlaggen betekenen volgens 112 Illes Balears: groen is zwemmen toegestaan, geel is voorzichtig, rood is een volledig zwemverbod en oranje betekent dat de strandwacht afwezig is.
Die vlaggen hangen op precies vijf stranden, en de Consell voert de dienst zelf. Platja des Arenals en Platja de Llevant hebben elk twee uitkijktorens en vier strandwachten, Ses Illetes twee torens en drie strandwachten, en Cala Saona en Es Pujols elk één toren met twee. Een echte EHBO-post staat er maar op twee plekken: Platja des Arenals en Ses Illetes. Het seizoen loopt van 1 mei tot en met 31 oktober, in mei en oktober van 11.00 tot 17.00 uur en van juni tot en met september van 11.00 tot 19.00 uur. Daarbuiten staat er niemand, en dat geldt voor het grootste deel van de kust, inclusief de kilometers Migjorn buiten Es Arenals.
Kwallen op Formentera vandaag: de eigen strandpagina van de Consell
Hier heeft Formentera iets wat de buureilanden missen. Sinds eind juli 2026 houdt de Consell een openbare pagina bij op info.safebeach.es/formentera, in vijf talen, met per bewaakt strand de vlagkleur, de toestand van de zee, de wind, de deining en de aanwezigheid van kwallen. De reddingsploegen werken dat elke dag om 11.00 uur bij, en overal op het eiland hangen borden met een QR-code. Op Ibiza viel de oude regionale strandsite in 2026 juist weg.
Zo zag die pagina er op 5 oktober 2026 om twee uur ’s middags uit: groene vlag bij Cala Saona, Els Arenals, Es Pujols en Ses Illetes, gele vlag bij Platja de Llevant, zeewater 26 graden, en kwallen bij precies één strand, Cala Saona. Dat is meteen het beste voorbeeld van wat zo’n melding wel en niet zegt: bij Cala Saona hing groen én waren er kwallen, want het een is een zwemadvies en het ander een waarschuwing.
Wil je er een bron naast, kijk dan de avond ervoor bij AEMET naar de kustvoorspelling; op 5 oktober 2026 stond voor Formentera N y NW 2 a 3. Van de apps werkt MedusApp in heel Spanje, gratis en zonder reclame, van de universiteiten van Valencia en Alicante, met soortherkenning op een foto. Speciaal voor deze twee eilanden is er Kwallen meldingen en stranden, in Spanje Medusas Ibiza, van het Haagse MBZR B.V., dat de hoeveelheid kwallen ook aan de wind afmeet. Het blijven burgermeldingen; op het strand heeft de strandwacht het laatste woord.
Eerste hulp bij een beet, en waar je op Formentera terechtkunt
Word je gestoken, volg dan het stappenplan van Salut Pública, de gezondheidsdienst van de regering. Kom uit het water en haal tentakelresten weg met een pincet en handschoenen of met de rand van een bankpas, niet met blote vingers. Niet krabben of wrijven, en geen handdoek of zand gebruiken, want druk laat meer gif vrijkomen. Spoel met zeewater waarin geen tentakelstukjes drijven; zoet water, ook dat van de stranddouche, laat achtergebleven netelcellen door het verschil in zoutgehalte alsnog afvuren. Gebruik geen ammoniak of urine. Koel met ijs in een dichte plastic zak, nooit direct op de huid: tien tot vijftien minuten, vijf minuten pauze en zo nodig opnieuw.
Over azijn zijn de officiële bronnen het oneens, goed om te weten voordat iemand het op het strand voorstelt. Salut Pública zegt uitdrukkelijk geen azijn. 112 Illes Balears noemt azijn wel in zijn algemene stappenplan, maar koppelt het bij de behandeling per soort alleen aan het Portugees oorlogsschip, met voor de parelkwal magnesiumsulfaat en voor de kompaskwal natriumbicarbonaat, toe te passen door opgeleid strandpersoneel. Veiligst is dus: zelf alleen zeewater en kou, de rest aan de socorrista. Bel 112 of ga naar een arts bij misselijkheid, braken, duizeligheid, spierkramp, hoofdpijn, benauwdheid of algehele malaise, en altijd na contact met een Portugees oorlogsschip. Aangespoelde kwallen netelen tot 24 uur na het opdrogen, dus raak ze ook op het zand niet aan.
Dan de vraag die op een klein eiland echt uitmaakt. Sta je op een bewaakt strand, dan is de hulp binnen een paar minuten bij je, met op Es Arenals en Ses Illetes een EHBO-post en op elk toezichtpunt een verbandtrommel, zuurstof en een defibrillator. Sta je ergens anders, of buiten het seizoen, dan ga je naar Sant Francesc, waar aan de Venda des Brolls het gezondheidscentrum en het Hospital de Formentera naast elkaar staan, met een spoedpost die dag en nacht open is. Een opname van enig gewicht gaat naar Can Misses op Ibiza.
Het geruststellende is dat het eiland zo klein is. Vanaf Es Pujols rijd je in zeven minuten naar Sant Francesc, vanaf Cala Saona en het midden van Migjorn in een kwartiertje, vanaf Ses Illetes in dertien minuten en van El Pilar de la Mola in negentien. Nergens ben je verder dan twintig minuten van die spoedpost. Op het water vaart in de zomer vanuit La Savina een reddingsboot van het Spaanse Rode Kruis, namens Salvamento Marítimo.
Veelgestelde vragen over kwallen op Formentera
Zijn er kwallen op Formentera?
Ja. De strandwachten behandelden in 2024 op de vijf bewaakte stranden 982 kwallenbeten, en in 2025 waren er 24 dagen met kwallen.
Welk strand op Formentera heeft het meest met kwallen te maken?
Cala Saona, over 2025 door de reddingsdienst als meest getroffen zone aangewezen. Het is de enige van de vijf bewaakte stranden die naar het westen kijkt.
Welke kust van Formentera ligt bij oostenwind in de luwte?
De westkant, dus Ses Illetes en Cala Saona. Bij westenwind is het omgekeerd en ligt Platja de Llevant rustiger.
Hoe weet je of er vandaag kwallen zijn op Formentera?
De Consell houdt sinds juli 2026 een openbare pagina bij met per bewaakt strand de vlag, de zee en de aanwezigheid van kwallen, elke dag om 11.00 uur bijgewerkt.
Welke vlag waarschuwt op Formentera voor kwallen?
Een witte vlag met twee lila kwallen, vastgelegd in Decret 27/2015. Hij waarschuwt, maar is geen zwemverbod; een paarse kwallenvlag bestaat hier officieel niet.
Op welke stranden van Formentera staat een strandwacht?
Op Ses Illetes, Platja de Llevant, Platja des Arenals, Cala Saona en Es Pujols, van 1 mei tot en met 31 oktober. Een EHBO-post staat alleen op Es Arenals en Ses Illetes.
Wat doe je bij een kwallenbeet op Formentera?
Uit het water, tentakelresten verwijderen met een pincet of pasje, niet wrijven, spoelen met zeewater en koelen met ijs in een zakje. Nooit zoet water. Bij benauwdheid of braken: 112.
Waar kun je op Formentera met een kwallenbeet terecht?
Bij de strandwacht op een bewaakt strand, en anders in Sant Francesc, waar het gezondheidscentrum en het Hospital de Formentera naast elkaar staan, op maximaal twintig minuten rijden.
Bronnen
Eerste hulp en vlaggen: Salut Pública, 112 Illes Balears over kwallen en vlaggen, Decret 27/2015. Formentera: Consell Insular over het Servicio de Seguridad en las Playas en de strandpagina, Periódico de Ibiza over 2024, 2026 en de nieuwe strandpagina, Noudiari en La Voz de Ibiza over 2025, La Voz de Ibiza over de weggevallen regionale strandsite, Sant Josep. Zorg: IB-Salut over het gezondheidscentrum en het zorggebied Eivissa i Formentera, Salvamento Marítimo. Wind, water en afstanden: AEMET, UNESCO, eigen metingen op de kustlijn van OpenStreetMap en rijtijden via OSRM. Soorten: CSIC, Periódico de Ibiza over 2025, Wikipedia over parelkwal, spiegeleikwal, kompaskwal, bloemkoolkwal, oorkwal en bezaantje. Apps: MedusApp en Kwallen meldingen en stranden. Foto’s via Wikimedia Commons: de omslagfoto van de parelkwal is van Arnaud Abadie (CC BY 2.0), de luchtfoto van Es Trucadors en Ibiza van Beni Marull (CC BY-SA 4.0) en de foto van Cala Saona van Formesar (CC BY-SA 4.0). Geraadpleegd op 5 oktober 2026.
