Gepubliceerd op
Snorkelen op Formentera is de goedkoopste manier om het beste van het eiland te zien. Een masker en twee stappen vanaf een rotsplaat zijn genoeg, want het water dat van boven zo onwerkelijk turquoise is, is dat door iets wat je alleen onder water goed ziet: een zeegrasweide die als de best bewaarde van de hele Middellandse Zee geldt. Het eilandbestuur maakte er zelf een gids bij, met twaalf tochten en de windrichtingen die elk ervan bederven. Hieronder staat wat er in die weide leeft en hoe je kiest waar het water vandaag helder is.
De best bewaarde posidoniaweide van de Middellandse Zee
Posidonia oceanica is geen wier maar een echte plant met wortels, bloemen en zaden, en ze groeit nergens anders dan in de Middellandse Zee. Rond Formentera beslaat de weide 7.658 hectare, bijna veertien procent van alle posidonia in de Balearen bij elkaar. Dat is veel voor een eiland van ruim tachtig vierkante kilometer, en het verklaart de helderheid: het zeegras legt zwevend sediment vast en geeft zuurstof af. De donkere vlekken in het turquoise zijn die velden, en waarom dat bij één strand zo goed te zien is staat op onze pagina over Ses Illetes.
De velden tussen Ibiza en Formentera staan sinds 1999 op de werelderfgoedlijst van UNESCO, als onderdeel van het natuurpark ses Salines, en er zijn meer dan vierhonderd soorten geteld. Over één bewoner gaan de verhalen bijna altijd mis. Genetisch onderzoek vond klonen die tot vijftien kilometer uit elkaar liggen en dus in theorie één organisme kunnen zijn; bij zuiver vegetatieve groei zou die tachtigduizend tot tweehonderdduizend jaar oud zijn, maar de onderzoekers noemen dat zelf onwaarschijnlijk en houden het op duizenden jaren. Het eiland vat het samen als een kloon van acht kilometer en honderdduizend jaar.
Die helderheid heeft één keerzijde, en die staat in de snorkelgids zelf: aan het eind van de zomer laat de posidonia haar bladen vallen, en op ondiepe plekken hopen die zich op de bodem op, wat het zicht flink kan terugbrengen. Daar staat tegenover dat je tussen dat blad juist de dieren ziet die zich erin verbergen.
Twaalf plekken die het eiland zelf aanwijst
In september 2023 bracht de Consell Insular de Formentera een eigen snorkelgids uit met twaalf tochten rond het eiland. Bij elke tocht staan de coördinaten, de route in het water, de dieren die er te verwachten zijn, de windrichting die de plek bederft en het nummer van de groene route waarmee je hem kunt combineren, want de meeste snorkelplekken liggen aan het eind van zo’n pad. Over die paden gaan onze pagina’s over wandelen op Formentera en fietsen op Formentera.
Leg je die twaalf windaanduidingen naast elkaar, dan valt het patroon op. De westkant gaat eraan bij wind uit noord en west, de zuidkust bij zuidenwind. Omdat het eiland maar achttien kilometer lang is, ligt er bijna altijd een kant vlak en kost de overstap je een kwartier. Welke kust bij welke wind in de luwte ligt staat uitgewerkt in onze windwijzer bij de kwallenpagina.
Je hoeft niet alles vanaf de kust te doen: de drie duikcentra van het eiland, Formentera Divers, Vell Marí en Orcasub, varen ook snorkeltochten langs de kust tussen Cala Saona en Espalmador. Het zeewater komt in juni op bijna vierentwintig graden, in juli op zevenentwintig, in augustus op achtentwintig en in oktober nog op drieëntwintig. Alle maanden staan in de beste reistijd voor Formentera.
De westkust: Racó de s’Oli, Es Banc en Cala Saona
Racó de s’Oli ligt in de zone Can Marroig, bij de Estany des Peix, in een deel van het natuurpark met strikte zeebescherming. De bodem is ondiep, met rotsplaten die afwisselen met zandgangen en posidonia die plaatselijk bijna tot aan het oppervlak komt. In dat doolhof schuilen lipvissen, salpa’s, octopussen en murenes, en omdat je vrijwel overal kunt staan is het een goede plek om met kinderen te beginnen.
Es Banc is een baaitje tussen de punta de sa Pedrera en de punta de la Gavina, met een steile kust maar een oude steiger waar je je kunt omkleden. Daarachter ligt een brede rotsplaat, doorzeefd met gaten en bekleed met kleurige algen, waar onophoudelijk scholen salpa’s langstrekken. Vlak voorbij die plaat valt de rots verticaal weg: het begin van El Arco, een onderwaterboog die voor snorkelaars buiten bereik blijft.
Cala Saona levert het makkelijkste snorkelplezier van deze kust. Houd links aan, bij de botenhuisjes, want daar zit de rots en dus het leven: eerst kleine stenen, dan blokken van kolossale afmetingen waar je tussendoor kunt zigzaggen, met sargo’s die in groepjes tegen de wanden rusten. Blijf dicht bij de kust, want verderop wordt het diep.
De zuidkust: van Torrent de s’Alga tot Es Ram
Bij Torrent de s’Alga houden de kliffen op die vanaf Cala Saona het landschap bepalen, en neemt een lage kust met ondiepe bodems het over, met een haventje en botenhuisjes voor de traditionele llaüts. De rots is er sterk versplinterd, met eindeloos veel holtes waar grondels, octopussen en zee-egels wegkruipen. Je kunt bijna overal staan, dus ook dit is een plek voor kinderen.
Langs Platja de Migjorn, ruim vijf kilometer wit zand met verspreide rotsklippen, lijkt de bodem leeg. Dat is precies het punt: alles wat hier woont overleeft door niet gezien te worden. De pelaya neemt de kleur van het zand aan, de raor graaft zich in, en daartussen liggen rotsplaten als oasen met mullen en slijmvissen in de spleten.
Waar Migjorn eindigt begint een rotsige strook met kleine baaitjes, en Es Caló des Mort is daarvan de bekendste. Vanaf het steigertje snorkel je een ronde over een zandbodem die door een rotswand wordt begrensd en met losse keien bezaaid is, met sargo’s, zwaluwstaartjes en de felgekleurde fadrí ertussen. Onder de rotsbalkons liggen schorpioenvissen stil, en een kleine tandbaars is er geen zeldzaamheid.
Es Ram ligt eveneens aan deze zuidkust, even voorbij Es Caló des Mort, en is het soort hoek waar bijna niemand komt. Je bereikt hem over de groene routes 26 en 27, of te voet vanaf het buurbaaitje over een steile kust, en loopt bij de botenhuisjes een water in dat bijna altijd stil en kraakhelder is.
Aan de voet van La Mola: Es Caló de Sant Agustí en Sa Graveta
Es Caló de Sant Agustí is een natuurlijke haven met de karakteristieke hellingen voor de llaüts, en de tocht begint buiten het haventje, aan de noordkant van de baai. Eerst een korte onderwaterplaat die wegvalt naar zand, dan rots die zo glad gesleten is dat er kanalen in lijken te zijn uitgesneden, met sargo’s, oorkonijnen en zeebaarsjes ertussen. Voorbij de vier meter volgt zand met mullen en zeekatten die er haast in verdwijnen.
Sa Graveta ligt even verderop aan dezelfde noordkant, bij de resten van een oude put en een steiger met opvallend diepblauw water. Het is de snorkelplek die het dichtst bij Racó de sa Pujada ligt, het zandbaaitje aan het eind van het klifpad. Zoek de overgang tussen de rotsplaat en het witte zand, want op zulke randen zit het leven. In de posidonia staat hier soms de nacra, een reusachtige schelp die rechtop in het zeegras staat. Blijf op de terugweg niet te krap langs de kust: op stukken raak je de bodem.
Rond Es Pujols: Cala en Baster, Rocabella en de illa de s’Aigua Dolça
Cala en Baster is de meest theatrale van de twaalf: kalkwanden die door duizenden wind en water zijn gemodelleerd, en daarin met de hand uitgehakte grotten waar vroeger de vissersbootjes in werden getrokken. Je gaat het water in voor de oude houten hellingen, op een plaat waar je kunt staan, en vindt verder naar achteren stenen vol kleurige lipvissen en octopussen.
Bij Es Pujols stap je het water in naast een smal kanaaltje in de kust en zwem je naar de illa de s’Aigua Dolça. Het is er zo ondiep dat staan geen probleem is, en omdat de posidoniavelden pas voorbij de vier meter beginnen blijf je het best bij de plaat waar je goed zicht hebt. Achter het eilandje strekt zich een diepgroene weide uit met honderden salpa’s, en in de gevallen bladen zit soms een zeenaald, familie van het zeepaardje, die kleur en vorm van de posidonia heeft aangenomen.
Rocabella, een eindje verder, heeft twee steigers en het eilandje ses Parres ervoor. Het ondiepe stuk tussen de kust en het eilandje is uitstekend met kinderen te doen; wie meer diepte wil zwemt het eilandje rond, waar de bodem voorbij de vijf meter wegvalt. Let daar op stroming.
Wat je onder water ziet
Het loont naar drie bodems apart te kijken, want elk heeft zijn eigen gezelschap. In de posidonia trekken scholen salpa’s rond die de bladen afgrazen, schuilen honderden jonge visjes tussen de stengels en glijdt er soms een zeekat voorbij. Daar staat ook de nacra, een schelp die een halve meter hoog kan worden en die sinds een ziekte van een jaar of tien terug bijna verdwenen is; zie je er een, blijf er dan van af.
Langs de rotsen is het drukker en kleuriger. Lipvissen patrouilleren langs de wanden, de fadrí zet zijn blauwgroene tekening tegen de steen af, en de zwaluwstaartjes vormen wolken boven de spleten. In de gaten zitten octopussen, murenes en soms een kleine tandbaars, en onder overhangende platen liggen schorpioenvissen zo stil dat je ze pas ziet als je stopt met zwemmen.
Het zand lijkt leeg en is dat niet. De raor, een slank visje dat hier als het typische visje van het eiland geldt, verdwijnt bij het eerste onraad in de bodem. Wat je niet moet verwachten zijn schildpadden of dolfijnen; dat zijn toevalstreffers vanaf een boot, geen snorkeldoelen.
Het zeereservaat, en wat een snorkelaar mag
De zeestraat tussen de twee eilanden is sinds 1999 beschermd als Reserva marina des Freus d’Eivissa i Formentera, over de zuidpunt van Ibiza, het noordwesten van Formentera en het water ertussen. Er zijn drie beschermingsniveaus: rond s’Espardell een kernzone waar niets mag worden weggehaald, daarnaast een zone waar sportvisserij gesloten is, en daarbuiten het lichtste regime. Die eilandjes bereik je alleen per boot.
Voor een snorkelaar is de regel kort. Duiken op één adem is vrij, duiken met fles vraagt een vergunning van de dienst visserij, en onderwatervissen is er overal verboden, dus visgerei laat je thuis. Voor de posidonia verbiedt aparte wetgeving het ankeren op het zeegras, en wat dat voor boten betekent staat op onze pagina over Ses Illetes. Als snorkelaar hoef je alleen te onthouden dat je er niet op gaat staan.
Let verder op twee dingen. Rond de eilandjes varen in de zomer veel bootjes, dus blijf binnen de boeien of dicht langs de kust. En kwallen komen hier zelden maar niet nooit voor, met een aanlandige wind; wat er zwemt en wat je bij een beet doet staat in kwallen op Formentera.
Veelgestelde vragen over snorkelen op Formentera
Kun je goed snorkelen op Formentera?
Ja. Het eilandbestuur wijst zelf twaalf snorkelplekken aan, met coördinaten en de windrichtingen die ze bederven. Het water is uitzonderlijk helder door de posidonia eronder, en op de meeste plekken kun je staan, dus het kan ook met kinderen.
Waar kun je het beste snorkelen op Formentera?
Dat hangt van de wind af. Bij noorden- en westenwind ga je naar de zuidkust, naar Es Caló des Mort of Es Ram. Bij zuidenwind kies je de noordkant, waar Es Caló de Sant Agustí en Sa Graveta in de luwte liggen.
Hoeveel officiële snorkelplekken heeft Formentera?
Twaalf. Het eilandbestuur bracht in september 2023 een eigen snorkelgids uit, van Racó de s’Oli in het noordwesten tot Rocabella bij Es Pujols, met per tocht de coördinaten, de hinderlijke windrichtingen en het nummer van de bijbehorende groene route.
Waarom is het water rond Formentera zo helder?
Door de posidonia, een zeegras dat alleen in de Middellandse Zee groeit. Het legt zwevend sediment vast en geeft zuurstof af. Rond Formentera beslaat de weide 7.658 hectare, bijna veertien procent van alle posidonia in de Balearen, en die velden staan sinds 1999 op de werelderfgoedlijst.
Wat zie je onder water op Formentera?
In de weide scholen salpa’s die de bladen afgrazen, zeekatten en soms een nacra die rechtop in het zeegras staat. Langs de rotsen lipvissen, de blauwgroene fadrí, sargo’s en octopussen. Op het zand de raor, die zich bij gevaar ingraaft.
Welke kust kies je bij welke wind om te snorkelen?
De westkant, met Racó de s’Oli, Es Banc en Cala Saona, krijgt last van noorden- en westenwind. De zuidkust, van Torrent de s’Alga via Migjorn naar Es Ram, wordt bedorven door zuidenwind. De noordkant is gevoelig voor noord en west, Cala en Baster voor noordoost.
Mag je snorkelen in het zeereservaat tussen Ibiza en Formentera?
Ja. Snorkelen op één adem is vrij in de Reserva marina des Freus, ingesteld in 1999. Duiken met fles vraagt een vergunning van de dienst visserij, en onderwatervissen is er overal verboden. De kernzone bij s’Espardell bereik je vanaf de kust niet.
Wanneer is het water bij Formentera warm genoeg om te snorkelen?
Van juni tot en met oktober. Het zeewater komt in juni op bijna vierentwintig graden, in juli op zevenentwintig, in augustus op achtentwintig, in september op zesentwintig en in oktober op drieëntwintig. In mei is het twintig graden.
Verder over dit eiland: wandelen op Formentera, fietsen op Formentera en de mooiste stranden van Formentera. Eigen pagina’s hebben de snorkelstrandjes Sa Roqueta en Platja del Carregador. Op de andere eilanden: snorkelen op Ibiza, op Mallorca en op Menorca.
Bronnen
De twaalf snorkeltochten, hun coördinaten, de windrichtingen die ze bederven, de dieren per plek, de koppeling aan de groene routes en de drie duikcentra komen uit de gids Esnórquel en Formentera van de Consell Insular de Formentera, september 2023, met tekst en beeld van Rafael Martos Mérida. De 7.658 hectare posidonia rond Formentera, het aandeel van 13,7 procent in de 55.795 hectare van de Balearen en de ruim vierhonderd soorten staan op de projectsite Save Posidonia Project van datzelfde eilandbestuur. De werelderfgoedstatus van 1999 staat in diezelfde snorkelgids en in de parkbrochure van het eilandbestuur. De klonen van maximaal vijftien kilometer, de projectie van tachtigduizend tot tweehonderdduizend jaar en het voorbehoud daarbij komen uit het onderzoek van Arnaud-Haond en collega’s in PLoS ONE van 2012. De Reserva marina des Freus is ingesteld bij Decreet 63/1999 van 28 mei; de beschermingsniveaus, het verbod op onderwatervissen en de vergunningplicht voor duiken met fles staan in de Enciclopèdia d’Eivissa i Formentera. Het ankerverbod en de zeewatertemperaturen zijn eerder vastgesteld voor onze pagina’s over Ses Illetes en de beste reistijd voor Formentera.
Foto’s via Wikimedia Commons: de omslagfoto van Es Caló de Sant Agustí is van Einhornzüchter (CC BY-SA 4.0), het posidoniaveld met een fadrí is van CofreDeSofre (CC BY-SA 4.0) en gefotografeerd aan de Catalaanse kust, en Cala en Baster met zijn botengrotten is van Joan Gené (CC BY-SA 4.0).
